Het waren twee opmerkelijke dagen, de laatste van mei en de eerste van juni. Ze stonden voor mij in het teken van een inspirerend college organisatiebiologie door Rod Beckström. Rod is entrepreneur en investeerder, hij woont in Californië, staat op de bres voor milieu en vrede, en is vast van plan om TWiki.net, zijn nieuwe baby, tot een doorslaand succes te maken. TWiki is open-source, wat inhoudt dat er gezamenlijke doelstellingen zijn waar de individuele leden zich naar noodzaak en vermogen voor inzetten. Arthur Clemens, een centrale persoon uit de TWiki-gemeenschap, en ik zijn de enigen die Rods betoog zowel op 31 mei als op 1 juni hebben meegemaakt. Eerst in de exclusieve setting van het ‘diner pensant’ dat Sogeti Nederland had georganiseerd; de volgende dag in het Amsterdamse Tuschinski-theater, waar Beckström het eendaagse congres The Next Web afsloot. Het was geen overbodige luxe, want alleen door deze functionele herhaling waren de opmerkelijke waarnemingen uit Beckströms bestseller ‘The Starfish and the Spider. The Unstoppable Power of Leaderless Organizations’ goed op te nemen en te verwerken in dit artikel.

Vrede en Al Qaida
Het verhaal gaat van start op elf september, de dag dat de Twin Towers tegen de grond gingen. Noodzaak, zo begint Beckström, zien we vaak als de moeder van verandering, maar dat kan net zo goed toeval zijn of een tragedie zoals op elf september. Met afgrijzen realiseerde Beckström zich die dag in New York dat zijn vrienden en klanten boven de verdiepingen waar de vliegtuigen naar binnen vlogen, ten dode opgeschreven waren: mensen van Morgan Stanley, van Merill Lynch en vele anderen. Ook Beckströms vrouw had vlucht 93 van Californië naar New York geboekt,maar door een stom toeval bleek zij uiteindelijk niet aan boord te zijn. Ook in Beckströms leven bracht die elfde september een ommezwaai teweeg. Hij besloot om zich actief inzetten voor vrede in het Midden-Oosten en begon te bouwen aan een netwerk van gemotiveerde CEO’s om er samen tegenaan te gaan. Het lijkt paradoxaal en op zijn minst cynisch, maar het voorbeeld dat hen voor ogen stond om een goed functionerende netwerkorganisatie op te zetten, was Al Qaida.

De zeester en de spin
Na dit autobiografische relaas is Beckströms vraag aan het publiek, wat MySpace, YouTube, Wikipedia, Craigslist, Skype, Alcoholics Anonymous, het Apache-opperhoofd Geronimo en Osama Bin Laden gemeen hebben. Dat is het gedecentraliseerde netwerk en hiermee start Beckströms biologieles. Kijk, zegt hij, op het eerste gezicht hebben deze dieren veel van elkaar weg: de zeester links en de spin rechts. Als een spin een poot kwijtraakt, dan hobbelt die gewoon door op zeven poten. Maar wat als hij zijn kop kwijtraakt? Juist, dan is-ie morsdood. Bij een zeester werkt dat heel anders: die kun je van zijn ‘ledematen’ ontdoen en dan ontwikkelt elk uiteinde zich weer tot een volwaardige zeester. Met organisaties is het net zo gesteld. Normaal gesproken zetten we ondernemingen op als hiërarchiën: met een CEO, met afdelingen enzovoort. Maar een decentrale organisatie is vele malen veerkrachtiger en sterker. Daar staat het gedachtegoed centraal, en draagt iedereen naar beste vermogen bij aan de doelstellingen. Een echte leider is er niet, alleen mensen die de ‘ideologie’ koesteren en uitdragen. Daarmee is de gemeenschap zelf de verbindende factor die een beschadigde decentrale organisatie repareert of in een nog krachtiger vorm laat terugkeren.

Azteken en Apachen
In 1519 was de Spaanse veroveraar Cortes naar Mexico vertrokken. Toen hij aankwam, verbrandde hij zijn schepen, om vervolgens met zijn mannen de locale koninklijke familie uit te roeien, zich te ontfermen over het goud van de Azteken en hen te onderwerpen aan het centrale Spaanse katholieke gezag. Nadat aldus heel Zuid-Amerika onder de voet was gelopen, trokken de Spanjaarden noordwaarts, maar daar stuitten ze op een heel ander soort volk: de Apachen. Die hadden weliswaar een opperhoofd, maar de individuele vrije wil was het principiële uitgangspunt voor alles. In hun taal hadden de Apachen niet eens een woord om ‘moeten’ uit te drukken. Uiteindelijk bleek het, in tegenstelling tot de Zuid-Amerikaanse beschavingen, onmogelijk om deze ‘wilden’ te onderwerpen en te kerstenen. Tegen de verdrukking in breidden de Apachen hun grondgebied zelfs uit. Later kwamen de Amerikanen op dezelfde manier op de koffie. Op een gegeven moment maakte een kwart van het Amerikaanse leger jacht op het legendarische Apache-opperhoofd Geronimo. Die werd in 1886 uiteindelijk gevangen genomen, maar zijn opvolger stond al klaar om te vechten voor de vrijheidsidealen van zijn volk. Pas toen in het kader van een grootschalig verzoeningsprogramma tienduizend stuks vee naar het voormalige Apachen-gebied werd gedirigeerd, kwam er rust. Omdat moest worden bijgehouden wie er een rund had ontvangen, en omdat ze zich moesten settelen, kreeg de Apachen-gemeenschap als bijverschijnsel een meer centraal karakter. In Amerika heet dit nog steeds de ‘cow approach’. Je decentrale tegenstander centraliseren is een van de drie strategieën die kunnen worden gebruikt. Wat je ook kunt doen, is concurreren op ideologie, of jezelf decentraliseren.

Napster en Craigslist
Het moderne equivalent van dit ‘indianenverhaal’ is de strijd die de platenmaatschappijen voerden tegen Napster. Voordat de grammofoon er was, konden we niet anders dan naar concerten gaan van uitvoerende artiesten. Via peer-to-peer distributietechnologie zijn we nu via de tijd van de onafhankelijke platenlabels, de consolidatie daarvan in De Grote Vijf en Napster weer aanbeland bij individuen, die dit keer eigen muziek en die van anderen onderling uitruilt tegen hooguit een geringe vergoeding. De hoogtijdagen van de muziekindustrie zijn daarmee voorgoed voorbij. In 2001 kon Napster uit de lucht worden gehaald dank zij een arrest van het Amerikaanse Hooggerechtshof. De Sun-servers werden ontmanteld en dat was dat. Ten minste, dat dacht de muziekindustrie. Maar de gemeenschap van down- en uploadende muziekliefhebbers was ontketend en Kazaa kwam voor Napster in de plaats. Centrale servers waren niet meer nodig door de peer-to-peer-technologie die elke aangesloten computer inzet voor de verwerking. Onder meer LimeWire en BitTorrent werken tegenwoordig op precies dezelfde manier. Kazaa was gevestigd op Vanuatu, een plekje op aarde waar geen copyright bestaat. Toen er op een gegeven moment toch 70 miljoen dollar boete moest worden betaald, had Niklaus Zennström net zijn Voice Over IP-business Skype verkocht aan Ebay. In het licht van die miljarden-deal was 70 miljoen niet meer dan een potje wisselgeld.
Wat opvalt aan Napster, Kazaa, Skype, Ebay, YouTube, Digg en vele andere digitale initiatieven is hun faciliterende en katalyserende aard. De ‘community’ staat voorop. Een prachtig voorbeeld daarvan is Craigslist. Als je Craig vraagt hoe hij zichzelf ziet, dan mompelt hij dat-ie Chief Customer Service Officer is. Craigslist is een stukje sociale dienstverlening. Advertenties komen er bij Craig niet in, want daar houdt zijn publiek niet van; en dat terwijl ze een makkelijke en mooie bron van neveninkomsten zouden zijn. Maar Craig heeft dat niet nodig. Het geld stroomt toch wel binnen vanwege de enorme schaal en de bescheiden percentages die hij vraagt om de kwaliteit van Craigslist op peil te houden. Kosten zijn er verder amper, want Craig werkt vanuit zijn Victoriaanse huis dat een flinke lik verf best kan gebruiken. Hij verplaatst zich per openbaar vervoer en heeft precies zoveel medewerkers in dienst om niet aan zijn succes ten onder te gaan.
Dit schoolvoorbeeld van onbaatzuchtigheid brengt Rod Beckström op de kenmerken van de facilitator en katalysator achter een decentraal netwerk, versus de stoere CXO’s van traditionele hiërarchische organisaties. De Craigs en Niklauses van onze moderne digitale p2p-wereld zijn allemaal emotioneel intelligent, inspirerend, stellen samenwerking voorop en opereren voornamelijk achter de schermen, niet in de spotlight. Om het Amerikaanse weekblad Time aan te halen: ‘u, als lid van de gemeenschap, die vaak ook niet alleen consumeert maar ook actief meeproduceert, staat centraal’. Craigslist, Skype, Ebay, MySpace, YouTube, en noem ze allemaal maar op, zijn daadwerkelijk onze platformen. Die basisgedachte maakt volgens Beckström dat ze niet alleen zullen blijven voortbestaan, maar dat er in allerlei varianten steeds meer van zullen komen. Dank zij internet is de wereld plat en is de ‘long tail’ het nieuwe economische paradigma geworden. Mensen als Niklaus Zennström en Pierre Omidyar van Ebay hebben dat perfect in de smiezen en zijn daardoor uitgegroeid tot de nieuwe Rockefellers. ‘Wat mij dus opvalt,’ zo besluit Beckström zijn verhaal in Amsterdam, ‘is dat de Europeanen het in de nieuwe decentrale internetwereld bijzonder goed doen.’