Gaan we met de opkomst van virtuele communities terug naar een stammencultuur? Marshall McLuhan voorspelde de global village van ‘interconnected tribes’ in 1960. Howard Rheingold had het over real-time tribes in zijn boek over virtual communities in1993. Wat zegt Wouter van Beek, cultureel antropoloog en hoogleraar aan de Universiteit Tilburg. We spraken hem aan de kade van een van de Utrechtse grachten.

Van Beek doet onder andere onderzoek naar de rol van toerisme op stammenculturen in Afrika (al gebruiken antropologen eigen het begrip ’stam’ niet zoveel meer). Keren we weer terug naar zo’n stammencultuur? Daarvoor moeten we eerst een van de basiskenmerken van zo’n cultuur goed op het netvlies hebben. En dat kenmerk is dat ze ‘multi-stranded’ zijn. Iedere connectie van persoon naar persoon kent meerdere strands, draadjes. Met je neef heb je ooit een reis gemaakt, je hebt samen met hem ook een handeltje en je bent getrouwd met z’n zuster. Iedere relatie kenmerkt zich door meerdere ’strands’.

multistrands in de stammencultuur

De huidige samenleving gaat in de richting van single strands. Je kent iemand van het werk. Iemand anders van het tennis. En weer iemand van het schoolplein als je je kind gaat ophalen. We leven dus steeds meer in een single-strands-society. En daar komen nu virtuele draadjes bij. De vergelijking met de stammencultuur gaat dus niet echt op. Want ook die virtuele touwtjes zijn voornamelijk single-strand-relaties. Je kent iemand omdat hij een dwerg is en jij een elf in een of ander game. En je kent iemand anders als blogger over een bepaald specifiek thema.

Single strand in de virtuele communities

Een ander kenmerk van de stammencultuur is dat ze veel minder virtuele werelden kennen. En Van Beek definieert de virtuele wereld als iets waar je alleen maar tijdelijk in kunt wonen. In de stammencultuur is er eigenlijk maar één virtuele wereld die van belang is, en dat is de religie. Verder gaat het er vooral over face-to-face contact, dansen, feesten, eten, drinken werken. Kortom het leven zelf. Wij kennen veel meer virtualiteit. Natuurlijk Second Life of MSN, maar in onze maatschappij domineren nog andere zaken die Van Beek virtuele werelden noemt. Reclame, sport en wetenschap zijn zo een paar dwarsstraten.

Terug naar de stammencultuur is op zo beschouwd een paradoxale gedachte. Een explosie van virtualiteit in onze huidige samenleving die zou leiden naar een samenleving waar virtualiteit het onderspit delft. Het is ook een romantische gedachte. Want de technologie heeft ons een enorme sprong voorwaarts gegeven zegt Van Beek. Onderweg in die vooruitgang zijn we ook wat kwijtgeraakt… en dat is de community.  

Prof.dr. W.E.A. (Wouter) van Beek (1943, Beverwijk) studeerde biologie en culturele antropologie in Utrecht (cum laude) en promoveerde er in 1978 op een studie naar de Kapsiki en Higi, een bergvolk in Noord-Kameroen en Noordoost Nigeria. Hij was tot eind 2005 als hoofddocent verbonden aan de Universiteit Utrecht. Sinds 2002 werkt hij tevens als senior fellow bij het Afrika Studiecentrum te Leiden. Op 28 september vindt zijn inauguratie plaats aan de Universtiteit van Tilburg.